Het ontwaken van Jan Koehoorn

“Ik had vaak gelezen dat verlichting een soort flits is, alsof je door de bliksem wordt getroffen. Bij mij gebeurde iets heel anders, ik noem het tegenwoordig vaak 'het optrekken van de mist'. Er waren geen vragen meer, er waren ook geen antwoorden meer, alleen een allesdoordringende helderheid die volkomen twijfelloos was”

Versie 1

Vraag: Dat alles op alles zetten heeft dat te maken wat jouw leermeester Alexander Smit omschreef als het uitspelen van de 'laatste troef'. Kun je me dat uitleggen en kan je me iets vertellen over hoe dat bij jou is gegaan?

Jan Koehoorn: Ik zal je vertellen hoe dat gegaan is. Ik had al een jaar of vijf alles gelezen wat ik te pakken kon krijgen over zelfonderzoek in het algemeen en Advaita in het bijzonder. Nisargadatta, Krishnamurti, Jean Klein, Wolter Keers, John Levi, Ramana, noem maar op. Op een goede dag kwam ik het boek 'Bewustzijn' van Alexander Smit tegen. Hoewel ik van mezelf vond dat ik Advaita al aardig 'door' kreeg, snapte ik misschien voor tien procent waar hij het over had.
Ik heb het boek tientallen keren gelezen en besloot om te proberen in contact te komen met de schrijver.

Dat lukte vrij snel en ik ging naar Baarn voor satsang. De impact van die satsangs was enorm. Ik bleek toch nog allerlei ideeën te hebben over hoe een 'verlichte' er uit hoorde te zien, hoe hij of zij zich behoorde te gedragen, enzovoort. Door het levende contact met Alexander verdwenen al deze concepten. Ik wilde niet meer een 'beter mens' worden, ik wilde zelfs niet eens meer 'verlicht' worden. Ik wilde alleen nog maar weten: wie ben ik?

Ik had vaak gelezen dat verlichting een soort flits is, alsof je door de bliksem wordt getroffen. Bij mij gebeurde iets heel anders, ik noem het tegenwoordig vaak 'het optrekken van de mist'. Er waren geen vragen meer, er waren ook geen antwoorden meer, alleen een allesdoordringende helderheid die volkomen twijfelloos was. Vragen van andere bezoekers vond ik onzinnig. Ik heb Alexander bedankt en heb hem nooit meer gezien.

Mijn laatste troef was dus, dat ik op een hele subtiele manier toch nog een 'verlichtingsconcept' koesterde. Door het contact met Alexander loste dat op. Het leuke van satsang, is dat je denkt dat je instapt in een soort leraar-leerling-situatie, en dat gaandeweg het verschil tussen leraar en leerling wegvalt. En dat is heel moeilijk uit een boek te halen.

Versie 2

Eind jaren tachtig raakte ik geïnteresseerd in Advaita Vedanta en Jnana Yoga via een crisis. Die crisis bestond eruit dat ik hyperventileerde, hetgeen gepaard ging met hevige angstaanvallen. Ik begon met het bestrijden van de symptomen door boeken te lezen over ademhaling. De meeste boeken die er in die tijd over te vinden waren had ik wel in de kast staan. Door middel van allerlei oefeningen om de ademhaling te regelen lukte het redelijk snel om de hyperventilatie onder controle te krijgen, maar iets zei me dat ik verder kon gaan dan alleen symptoombestrijding.

Het eerste boek over Advaita dat ik in handen kreeg, heette 'Yoga en de kunst van het ontspannen', van Wolter Keers, Jacques Lewensztain en Kumari Malavika. Vrij snel daarna kwam ik op het spoor van het beroemde 'Ik ben' en andere boeken van Sri Nisargadatta Maharaj. Verder natuurlijk alle boeken van Krishnamurti, en juweeltjes als 'Meester Tsjeng en de oorspronkelijke Geest', of 'De mystiek van de verlichting' van U.G. Ook 'Leven zonder hoofd' van Douglas Harding was een bijzonder boekje, en dan vergeet ik er nog tientallen.

Uiteindelijk kocht ik 'Bewustzijn' van de Nederlandse Advaitaleraar Alexander Smit. Ik was intussen door het lezen van al die andere boeken al een behoorlijk 'slimme' zoeker geworden, maar dit boek had zo'n diepe impact dat ik met de schrijver in contact wilde komen. Ik vond het telefoonnummer van de Stichting Chetana in Amsterdam en belde op. Tot mijn schrik en verbazing kreeg ik Alexander zélf aan de lijn. Hij stelde een paar korte vragen over mijn zelfonderzoek en zei dat ik maar eens langs moest komen op satsang. Hij voegde er aan toe: 'Je bent toch niet op zoek naar ufo's of kabouters?' Toen wist ik dat ik bij hem aan het juiste adres was.

In de maanden daarna zat ik elke dinsdagavond in het huis van Rama Polderman in Baarn, waar de satsangs plaatsvonden. Ik had het Advaitaverhaal aardig goed uit mijn hoofd geleerd, maar meteen de eerste keer werd al duidelijk dat ik daar helemaal niets aan had. Ik ontdekte dat ik nog in allerlei projecties geloofde, over hoe 'verlichte' mensen eruit zien en zich gedragen. Dat hele zelfonderzoek veranderde van een verhaal uit een boek in een levende werkelijkheid. Alexander zei wel eens: 'wat is verlicht gedrag eigenlijk?'

Langzamerhand verdwenen alle ideeën die ik in mijn hoofd had over wat zelfrealisatie was, en wat verlichting inhield. De enige vraag die overbleef, was: 'wie ben ik?' Ik was ook niet meer geïnteresseerd in het verdwijnen van angsten of het verkrijgen van harmonie in mijn leven. Dat had allemaal zijn kracht verloren. Ik zat ook niet langer te wachten op een soort 'flits', of 'blikseminslag', zoals ik dat vaak in boeken gelezen had. Dit was ook niet de zoveelste nieuwe 'houding', waarmee ik iets 'toe ging passen'. Het was zelfonderzoek in de meest essentiële vorm, namelijk zonder een vooraf verzonnen resultaat te verwachten. En in een periode van een paar weken verdwenen alle vragen, alle antwoorden, alle zoekbewegingen, alle conflicten en persoonlijkheidskrampen.

Ik kan dus geen 'verlichtingsdatum' noemen, zoals sommige leraren. De minst slechte beschrijving die ik kan verzinnen, is 'het optrekken van de mist'. Op een gegeven moment is het helder. Niet helder op een bepaalde manier, of helder met voorwaarden, maar helder zonder meer. Vroeger dacht ik dat ik alleen maar een aantal fragmentjes was. Na het lezen van al die boeken over zelfonderzoek dacht ik dat ik alleen datgene was waarin alles verscheen, dus dat ik niet de verschijnselen was. Door Alexander ben ik gaan zien dat er nooit zo'n scheiding is geweest, behalve als gedachte. En als er iets vluchtig is, dan zijn het wel gedachten.

Als Absoluut Bewustzijn, ben ik datgene dat waarnemen mogelijk maakt. Als waarnemen ben ik het kennen zelf. Als waargenomen verschijnsel ben ik alle vormen die als zien, horen, ruiken, proeven, voelen en denken kunnen optreden.

Natuurlijk ben ik naar Alexander toegegaan om hem te bedanken. Het enige dat hij zei, was: 'Zo, jij komt er goedkoop vanaf zeg!