Zonder commentaar of verklaring

Als we de ogen sluiten en luisteren naar de geluiden die er zijn kunnen we opmerken dat er niet werkelijk een scheidslijn of verschil is tussen de geluiden die we horen en het horen zelf. Het maakt niet uit wat we precies horen: dit is een oefening die we ook kunnen doen als de buren een ruzie hebben of als we het geluid van toeterende auto’s horen; maar het is soms nét iets gemakkelijker om dit soort oefeningen in de natuur te doen.

We weten dat we met onze oren horen, dat het geluid via zenuwbanen naar de hersenen wordt geleid, daar wordt verwerkt en geïnterpreteerd, waarna we ons bewust worden van datgene wat we horen. Maar zonder dat we het in de gaten hebben kan het gebeuren dat we deze kennis “meesmokkelen” in de ervaring van het horen en niet werkelijk verkennen hoe de actuele ervaring van horen zelf precies is. Door deze kennis als vanzelfsprekend te beschouwen en ook zo te gebruiken bij het horen vervormen we op een subtiele manier hoe horen werkelijk gaat. Daardoor gaan we er bijvoorbeeld automatisch van uit dat wij en de dingen die we horen verschillend zijn en dat  “dus” in onze ervaring dit verschil ook waarneembaar is.

Maar probeer het maar uit; wat we horen en het horen zelf zijn niet verschillend en er is geen scheidslijn in de ervaring zelf. In de actuele werkelijkheid van het horen is er geen verschil of scheiding. De persoon die hoort is een mentaal plaatje die in feite overbodig is.

In het begin van het oefenen in werkelijk luisteren kun we zien dat bij ieder geluid dat wordt opgemerkt er een mentaal plaatje gemaakt wordt dat een verklaring geeft voor wat we horen; “dat is het geluid van ritselende bladeren in de wind” waarbij we tegelijkertijd ook het beeld zien van die bladeren. “Dat is het geluid van een auto die voorbij rijdt” en op datzelfde moment wordt het beeld van een rijdende auto op straat door ons innerlijk oog gezien, gecreëerd door de hersenen. Op die manier worden geluiden door het denken en het geheugen in het bekende geplaatst en blijven we in zekere zin aan de oppervlakte van het horen. Maar we kunnen ons ook richten op het pure horen zelf, waarbij onze gehele aandacht alleen maar daar op gefocust wordt, en verklaringen en commentaar op de geluiden achterwege gelaten worden. Horen, alleen maar horen.

Met een beetje oefenen kunnen we dan direct ervaren; horen en dat wat gehoord wordt is niet verschillend. En “degene die hoort” is een concept dat achteraf over de ervaring zelf wordt gelegd; op het moment dat horen zélf plaatsvindt is er niet de dualiteit van degene die hoort, en dat wat gehoord wordt. Er is alleen het horen zelf.

En alleen maar horen – als vorm of activiteit van keuzeloos gewaarzijn – is niets anders dan open zijn. Beschikbaar zijn voor het horen.

Natuurlijk is deze oefening ook voor de andere zintuigen te doen. De oefeningen van Douglas Harding zijn meer op het zien gericht en ook daar wordt benadrukt dat je vooropgezette ideeën over hoe zien verloopt achterwege moet laten om een meer waarheidgetrouwe ervaring te krijgen van hoe dat nu eigenlijk werkelijk is. Je ziet je hoofd niet, maar omdat je weet dat die er is doe je alsof dat ook je ervaring is.

Tijd voor een anekdote. Alexander Smit deed tijdens één van de weekenden waarin wat dieper op de zaken werd ingegaan ook eens zo’n oefening, en wees er op dat je in je daadwerkelijke rechtstreekse ervaring geen hoofd hebt, maar dat dit wordt geconstrueerd door de herinnering aan de vele uren voor de spiegel “over” de ervaring van het zien te leggen. Voor één van de deelnemers werd het op een gegeven moment te veel – “Oh my god, ik heb echt geen hoofd!” Paniek. Het kostte nog heel wat moeite om haar weer te kalmeren.

Tja. Er is het perspectief van eerste persoon enkelvoud – onze eigen rechtstreekse ervaring, en datgene wat we het meest onderzoeken bij het streven naar verlichting – en er is het perspectief van de anderen die ons zien. Vervolgens is er dan ook weer het weten dat we door anderen gezien worden en vaak wordt dit weten aangezien voor de eigen ervaring. Het ontrafelen van al deze perspectieven kan heel nuttig zijn om beter – zuiverder – te ervaren wat nu eigenlijk werkelijk onze eigen ervaring is.

Maar de anekdote laat misschien ook zien dat we nog een behoorlijk ingewikkelde balanceer act moeten doen om al die verschillende perspectieven hun plek te geven.